به هر حال ممكن نيست كسى كمترين آگاهى از منطق و فرهنگ قرآن داشته باشد و معاد جسمانى را انكار كند ، و به تعبير ديگر انكار معاد جسمانى از نظر قرآن مساوى است با انكار اصل معاد ! علاوه بر اين دلائل نقلى ، شواهد عقلى نيز در اين زمينه وجود دارد كه اگر بخواهيم وارد آن شويم سخن به درازا مىكشد . البته اعتقاد به معاد جسمانى پاره اى از سؤالات و اشكالات برمىانگيزد مانند شبهه آكل و ماكول كه محققان اسلامى از آن پاسخ گفته‌اند و ما شرح جامع و فشرده اى در همين زمينه در ذيل آيه 260 سوره بقره آورده‌ايم ( 1 ) . 6 - بهشت و دوزخ بسيارى چنين مىپندارند كه عالم پس از مرگ كاملا شبيه اين جهان است ، منتهى در شكلى كاملتر و جالبتر . ولى قرائن زيادى در دست داريم كه نشان مىدهد فاصله زيادى از نظر كيفيت و كميت ميان اين جهان و آن جهان است ، حتى اينكه اگر اين فاصله را به تفاوت ميان عالم كوچك جنين با اين دنياى وسيع تشبيه مىكنيم باز مقايسه كاملى به نظر نمىرسد . طبق صريح بعضى از روايات در آنجا چيزهايى است كه چشمى نديده و گوشى نشنيده ، و حتى از فكر انسانى خطور نكرده است ، قرآن مجيد مىگويد : فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قرية اعين : « هيچ انسانى نمىداند چه چيزهايى كه مايه روشنى چشم است براى او پنهان نگهداشته شده » ( سجده آيه 17 ) . نظامات حاكم بر آن جهان نيز با آنچه در اين عالم حاكم است كاملا تفاوت دارد ، در اينجا افراد به عنوان شهود در دادگاه حاضر مىشوند ولى در آنجا دست

--> ( 1 ) براى توضيح بيشتر به جلد دوم تفسير نمونه صفحه 228 به بعد مراجعه شود .